Легенды краю Нарачанскага

Нарач.

(легенда)

Не было Нарачы тут. Не было Баторына і Мястра. Не было гэтых белакорых прыбярэжных бяроз, тужлівага крыку чаек і выбеленых стагоддзямі аблачын. Была зямля — гіблая, чорная, як і яе абрабаваная доля. І жыла на гэтай зямлі непрыгожая, рабая, як і сама зямля, дзяўчына Алёнка. Але душой была Алёнка святлей самага белага дня — столькі непрыкметнага хараства таілася ў ёй. Радаваліся дзявочай дабраце простыя людзі, не раз сушыла яна слёзы іх горкай нядолі. І ўсім сэрцам пакахаў рабую дзяўчыну хлопец-прыгажун.

Толькі сярод людзей былі і нядобрыя, злыя людзі. Яны балюча дакаралі хлопцаву ніцавокасць, павучалі яго:

- Вачэй мець не трэба, каб бачыць, якая чорная, брыдкая твая абранніца.

Захлынулася пакутнай журбою раненае сэрца. Да світальных зор насіў хлопец па чорнай зямлі горкую скруху, і яна лілася з сэрца самотнай, тужлівай песняй. І столькі непадробнага пачуцця было ў яе простых словах, столькі жадання надзяліць прыгажосцю свет цэлы. Не магла песня не крануць сэрца добрага чараўніка. І ён, расчулены ёю да слёз, вырашыў дапамагчы хлапечай бядзе: падараваў яму чароўнае люстэрка. Паглядзелася ў люстэрка Алёнка — прыгажуняй няпісанай стала. Пасвятлела на чорнай зямлі ад яе дзівоснай красы. У сведкі да іх шчасця клікаў хлопец усіх добрых людзей. Упершыню яго сэрца пела пра шчасце.

Аднак нядоўгім было яно. Дачуўся пра гэты цуд магнат з палаца. Зайздрасцю засвяціліся хцівыя вочы, калі паланянка-прыгажуня пераступіла княжы парог.

- Гэты скарб за ўсе іншыя мне даражэй, — адно і сказаў стары князь.

Каханых разлучылі. Заклінаючы сваю прыгажосць, жорстка дакарала ў палацы магната чароўнае люстэрка дзяўчына. У гулкім вясельным гомане пырснула чароўнае люстэрка дробнымі асколкамі-промнямі. І там, дзе ўпалі асколкі, імгненна ўзышла крыніца, забілася ўспененая, бурная, як дзявочая нянавісць. Пад хвалямі, празрыстымі і светлымі, як само каханне, хавала яна княжы палац. А калі пенныя хвалі ўлагодзіліся, вачам людскім адкрыўся дзівосны цуд: ляжала перад імі вялізнае возера з блакіту і зор. І той, хто глядзеўся ў яго, прыгажэў душою і сэрцам…

А Нарач — значыць, хлопцава нарачоная.

Возера-сэрца.

(легенда)

Пасля ўдалага палявання ў час вячэры-гулянкі паны дамовіліся пажаніць сваіх дзяцей Галю і Вінцэнта. Раней пытаць у дзяцей згоды не было прынята — усё вырашалі бацькі. Вяселле прызначылі праз чатыры гады, калі Галі споўніцца 17 гадоў.

Вінцэнту пасля смерці бацькі прыйшлося самому весці гаспадарку, з-за чаго аставіў вайсковую службу. Вінцэнтаў бацька быў скупаваты, сына грашыма не песціў. Атрымаўшы спадчыну, сын вырашыў пагуляць, а потым узяцца за гаспадарку. Ён так аддаўся куцяжу (карты, шынкі, жанчыны), што хутка ўсё праматаў, нават праіграў у карты сядзібны дом… Бацька Галі весці гаспадарку запрасіў Данілу, сына свайго сябра, які якраз скончыў вучобу. Малады хлопец добрасумленна ўзяўся за справу. Ён некалькі разоў ў тыдзень аб'язджаў фальварковыя ўладанні, сачыў за парадкам. Асабліва любіў праехацца па "панскай дарозе". Часта да яго падсядала ў брычку гарэзлівая дачка пана — Галя. Яна як ластаўка шчабятала, захаплялася прыгажосцю азёр і ракі Страчы. Іншы раз спявала. Спеў яе паўтарала шматгалосае лясное рэха. Такія паездкі былі прыемнымі і Данілу. З часам яны не маглі быць адзін без другога.

У Альшэве рыхтаваліся да балю з нагоды семнацацігоддзя Галі. Запрасілі гасцей.

У час чарговай паездкі Галя звярнулася да Данілы:

- Глянь на возера! Яно як сэрца. Хвалюецца таксама як маё сэрца…

Потым яна абняла Данілу, моцна пацалавала і ціха вымавіла:

- Я хачу, каб на балі ты танцаваў толькі са мной. Згода?

- Згода, — разгублена адказаў Даніла.

На баль прыехала шмат гасцей. Прыехаў і Вінцэнт. Калі ўбачыў прыгажуню Галю, то ўспомніў пра заручыны. Вось удача! Шлюб дапаможа паправіць кепскія справы.

Пачаліся танцы. Па праву нарачонага Вінцэнт заказаў мазурку і паімкнуўся запрасіць Галю. А Галю вёў на круг Даніла…

Вінцэнт вызваў Данілу на дуэль. Месцам двубою прызначылі палянку між ляснымі азёрамі, куды і паскакалі на карэтах. Даведаўшыся пра паядынак, Галя паімчала наўздагон.

Калі збягала з гары, то пачула два стрэлы. Потым убачыла Вінцэнта, які стаяў ля дрэва, трымаючы руку ля грудзей…

Галя пабегла да параненага, каб аказаць дапамогу, а ў гэты момант Вінцэнт выхапіў кінжал і ўтапіў яго ў маладое дзявочае цела:

- Ні мне — ні яму, — былі яго апошнія словы.

Даніла падхапіў дзяўчыну і панёс на гару да карэты.

Яна абняла яго рукой і шаптала:

- Любімы. Дарагі. Не хвалюйся… Я выжыву… Я моцная. Мы будзем шчаслівыя. Глянь на наша возера-сэрца…

Возера было такое, як заўсёды. Але раптам вецер моцна ўзняў ваду і на сярэдзіне возера з'явіўся прадаўгаваты востраў. Ён нагадваў рану на сэрцы.

Галя на руках Данілы сканала.

- Галя! Галубачка! Галубэлька мая! — у роспачы закрычаў юнак.

- Галубэлька! Галубэлька-а-а-а, — некалькі разоў паўтарыла рэха.

І зараз рэха на Галубэльцы паўтарае сказанае па некалькі разоў.

Востраў — гэта застыўшая кроў раны на чыстым дзявочым сэрцы — з'яўляецца асуджэннем ганебных чалавечых якасцей: карыслівасці, зайздрасці і рэўнасці.